Jongeren en hun islam

Jonge moslims willen absoluut participeren in de Nederlandse samenleving, maar dan wel in grote mate binnen kaders die hun culturele en religieuze identiteit respecteren en faciliteren. Dat deze dubbele wens een delicate evenwichtsoefening inhoudt en bron van spanningen kan zijn, zal duidelijk zijn.

Hierna volgen de conclusies en aanbevelingen uit het rapport "Jongeren en hun islam -Jongeren over hun ondersteuning als moslim in Nederland" door Trees Pels, Marjan de Gruijter, Fadoua Lahri. Met medewerking van: Majone Steketee, Jodi Mak en Marjolijn Distelbrink, Oktober 2008, Verwey-Jonker Instituut en Instituut voor Multiculturele Ontwikkeling FORUM.

"De jongeren in dit onderzoek maken duidelijk dat zij graag deelnemen aan de samenleving, maar zij willen dat wel kunnen doen vanuit de eigen identiteit. Dit recht om ‘zichzelf te zijn’ betekent voor een deel van hen ook opkomen voor het recht om hun religieuze identiteit in het publieke domein gestalte te geven en dit niet te hoeven verloochenen. Deze bevinding staat niet op zichzelf. Op grond van recent grootschalig onderzoek stellen Entzinger en Dourleijn (2008) eveneens dat moslimjongeren vergeleken met tien jaar terug meer ruimte claimen voor hun eigen opvattingen en minder bereid zijn tot aanpassing in cultureel/religieus opzicht.
Daarentegen tonen autochtonen zich minder bereid dan voorheenom de allochtonen deze ruimte toe te staan, aldus voornoemde auteurs. Zoals ook aangekaart is in de tweede expertmeeting ligt hier een potentiële spanningsbron.

Niettemin komt duidelijk en consistent uit het onderzoek naar voren dat jongeren het bij het vinden van hun plaats als moslim in Nederland niet alleen af kunnen. Zij zijn zich bewust van het gevaar van de slachtoffermentaliteit en van het belang van eigen initiatief,maar missen vaak de nodige steun vanuit hun omgeving. Dit geldt zowel voor het gezin als voor de instituties daarbuiten met zorg voor jeugd, of het nu om zelforganisaties als de moskee gaat of om reguliere organisaties: zij sluiten onvoldoende aan bij de steunbehoeften van de jongeren. Leeftijdgenoten – die het ook niet allemaal weten – en internet vormen nu voor velen het voornaamste houvast.

De behoeften van jongeren lopen uiteen. Ze liggen op het gebied van empowerment, bijvoorbeeld door coaching in het omgaan met lastige vragen over de islam of met krenking; betrouwbare schriftelijke informatie; uitwisseling met leeftijdgenoten; bijeenkomsten met geleerden en deskundigen om te consulteren. Ook hebben de jongeren behoefte aan toegankelijke moskeeën en jeugdvoorzieningen, ruimte voor expressie van hun (religieuze)identiteit op school en werk en acceptatie door en overbrugging van
de kloof met de samenleving. Om de jongeren te helpen zich beter thuis te voelen in Nederland is naast een beweging van ‘onderop’ ook een beweging van ‘bovenaf’ nodig: van onderop gaat het om het afleggen van de slachtofferrol en om ondersteuning van activisme en initiatief van jongeren zelf; van bovenaf om ruimte in conventionele structuren, zowel die van een zelforganisatie als de moskee als van reguliere voorzieningen en organisaties.

Beide bewegingen, zoveel is ook duidelijk, kunnen niet zondereen duw in de rug. Jongeren hebben ondersteuning en faciliteiten nodig om tot actie en inspraak en vooral om tot continuïteit daarin te komen. Langs deze weg kunnen zij ook ijveren voor een grotere toegankelijkheid van moskeeën. Anderzijds hebben algemene
instellingen een sterke legitimatie, beleidserkenning, nodig om ruimte te creëren voor nieuwe Nederlanders en hun nieuwe eisen. Recentelijk is hierin vooruitgang geboekt doordat de overheid diversiteitsbeleid voor de jeugd agendeert in de beleidsbrief Diversiteit in het jeugdbeleid, medio 2008 uitgebracht door de
ministeries van Wonen, Werken en Integratie en Jeugd en Gezin. Deze beleidsbrief kondigt een actieprogramma aan dat ertoe moet leiden dat het bereik en de toegankelijkheid van algemene voorzieningen voor jeugd en gezin voor nieuwe Nederlanders verbeteren.

Voor het ondersteunen van behoeften die geïnspireerd zijn vanuit religieuze identiteit kan echter het argument van de scheiding tussen kerk en staat alsnog een sta-in-de-weg vormen. Vanuit dit onderzoek en vanuit het Nederlandse (staats)recht zijn enkele overwegingen aan te voeren om de impasse te doorbreken. Ten eerste is
integratie in de maatschappij gebaat bij enige ruimte voor de eigen identiteit, een argument dat ruimschoots wordt gestaafd door uitspraken van de jongeren in dit project en door ander onderzoek. Ten tweede gaat het vaak eerder om ondersteuning van door de religie geïnspireerde maatschappelijke activiteiten, zoals de jongeren in dit onderzoek herhaaldelijk onder de aandacht brachten. Ten derde, en nog relevanter, hebben individuen en groepen inNederland het recht om vanuit hun eigen religie of levensbeschouwingte spreken en te handelen, ook in de publieke sfeer. Dit recht wordt aangeduid met het begrip ‘inclusieve neutraliteit’.

‘Inclusieve neutraliteit geeft ruimte aan culturele, religieuze en levensbeschouwelijk diversiteit van burgers. De overheid draagt zorg voor gelijke behandeling, biedt soms ondersteuning maar mag niet de ene religie of levensbeschouwing voorrang geven boven de andere. (…) Om de gelijkheid van alle godsdiensten en levensbeschouwingen daadwerkelijk te garanderen kan de overheid in voorkomende gevallen groepen die achterblijven extra ondersteunen’, zo valt in de recent uitgekomen Amsterdamse Notitie Scheiding Kerk en Staat (2008:6) te lezen.

Kort samengevat kunnen we concluderen dat zowel ondersteuning van jongeren zelf gewenst is, vanuit hun eigen kracht en initiatief, als ondersteuning door structuren meer op de behoeften van jongeren toe te snijden. Bij het laatste kunnen we nog verschil maken tussen een zelforganisatie als de moskee en reguliere organisaties.
Dit brengt ons tot de formulering van drie categorieën aanbevelingen, die wij hierna achtereenvolgens kort uitwerken:
• ondersteuning van eigen inbreng en initiatieven;
• openheid van de moskee;
• openheid van reguliere instellingen."

Het volledige dossier als pdf bestand downloaden

Muslim integration in Brussels and Detroit

The Brussels Institute for European Studies at Vrije Universiteit Brussel published a report on the integration of muslims in Brussels, based on a comparative study of the situation of muslims in Detroit, the city with the highest density of muslims in the US.

Download a pdf version of the report here

Some of the recommendations in the report are controversial, as they are linked to the highly contentious issues of the hijab/headscarf, the question of education and failing school careers, as well as the perceived reliance of immigrants on the welfare system.

The two leading Flemish newspapers De Morgen and De Standaard make note of the report's publication, but reveal diverging perspectives on the matter. Tellingly, De Standaard turns a quote from the report into a sensationalist headline evoking immediate and strong responses from the reader. At the same time, it is the only paper including a dissenting voice in its reporting.

Read for yourself :
De Morgen : Respect en tolerantie sleutel tot geslaagde integratie moslims

De Standaard : 'Laat moslims bidden op het werk'

Re:Re:Spons : De Ziekte van de Islam

Illustratie Marijn Dionys

In het januarinummer van rekto:verso publiceerde ik, naar aanleiding van het laatste boek van Abdelwahab Meddeb en De Weg naar Mekka, het televisieprogramma van Jan Leyers, een fel besproken tekst over de culturele representatie van de islam. Diverse auteurs en specialisten voelden zich door mijn tekst uitgedaagd en namen de pen ter hand.

In het daaropvolgende nummer (maart 2008) presenteerde rekto:verso een uitgebreid dossier met teksten van Erwin Jans (Toneelhuis), Ico Maly (KifKif), Naima Charkaoui en Katleen De Ridder (Minderhedenforum) en van Lucas Catherine.

In het meinummer verschijnt nu mijn antwoord op die reacties. Lees het hier uncut.

Addendum : Onze islam bestaat niet

De mediawatchers van Kif Kif laten in De Standaard van 11 maart '08 opnieuw van zich horen, in een opiniestuk getiteld 'Onze islam bestaat niet'.
Centraal in de tekst staat de stelling dat de zogenaamde botsing der beschaving klinkklare nonsens is. De auteurs beroepen zich op het boek 'Who speaks for Islam ?' van John L. Esposito & Dalia Mogahed (2008), en citeren getrouw uit het persbericht dat terzake ondermeer op Common Ground News Service verscheen. (zie hier)
Alleen, de echt spannende stukjes uit het bericht ontbreken in de opiniebijdrage. Voor de volledigheid, en de feitelijkheid, voeg ik ze hier toe :

"The findings also revealed that Muslims across the world want neither secularism nor theocracy. They want freedom, rights and democratisation. At the same time, however, they claim that society should be built upon religious Islamic values and that the shari'a (Islamic law) should be a source of law. Simply put, the majority of Muslim women and men want rights and religion, and they don't see the two as being mutually exclusive.

The West will be pleased to learn that nine out of ten Muslims are moderates – good news for those optimistic about co-existence. Muslims say the most important thing Westerners can do to improve relations with their societies is to change their negative views toward Muslims, respect Islam and re-evaluate foreign policies.

The unfortunate news is that there is a large number of politically radicalised Muslims (the 7 percent previously mentioned, which translates to approximately 91 million individuals) that could be pushed to support or perpetrate violence against civilians. Challenges for the West will only grow as long as these Muslims continue to feel politically dominated and disregarded."

Leg daar bijvoorbeeld ook nog eens de Humo bevraging van eind 2007 naast, en je krijgt een beeld van gewone mensen die zoals andere gewone mensen vooruit willen met hun leven, maar wel heel nadrukkelijk binnen de grenzen van hun islamitisch geloof en rechtssysteem. En net daar wringt het schoentje, zo weten we, botsing der beschavingen of niet.

Stouthuysen vermaant

Vanwege de professor, een grondige refutatie van mijn stuk 'De pot verwijt de ketel'
Gepubliceerd in De Morgen, 22/02/08.

"De pot en de ketel

Dat er in Vlaanderen niet echt een debatcultuur bestaat, merk je vooral als er dan al eens gepolemiseerd wordt. Onmiddellijk wordt er dan op de man gespeeld. Jan De Pauw (DM 21/2) reageert op een opiniestuk van Bilal Benyaich (DM 19/2). Goed zo, denk je dan: laat honderd bloemen bloeien. Maar waarom moet dat dan weer op die toon?

Waarom uitdrukkingen gebruiken als "de pot verwijt de ketel", waarom diegene over wie je schrijft vertellen dat hij "professionele begeleiding moet inroepen", waarom andermans denken als "wirwar" omschrijven? Waarom moet iemand met wie je het intellectueel oneens bent meteen ook weer door de mangel gehaald worden? Waarom moet dat altijd op die toon van we-zullen-hem-eens-alle-hoeken-van-de-kamer-laten-zien? Schiet het debat, dat over bijzonder wezenlijke kwesties gaat, ook maar een millimeter op door op deze manier mensen met een andere mening te schofferen? Komaan, dat kan toch ook anders. Op deze manier sla je elk debat dood. Dat kan toch niet de bedoeling zijn.

Patrick Stouthuysen, vakgroep politieke wetenschappen, VUB"

De pot verwijt de ketel

In reactie op Bilal Benyaich's 'Het ene multiculturalisme is het andere niet' (De Morgen, 19/2/2008).

Gepubliceerd in De Morgen van 21/2/2008 :

De pot verwijt de ketel...

... om het met een oud Vlaams spreekwoord te zeggen. Volgens Bilal Benyaich, in zijn stuk "Het ene multiculturalisme is het andere niet" (De Morgen, 19/02/2008), wordt er nogal wat aan "conceptual stretching" gedaan in het debat omtrent de multiculturele samenleving, en de relatie van de islam met het westen. Die al te nonchalante omgang met de begrippen zou dan vooral blijken uit de manier waarop het Britse multiculturalisme wordt gelijk gesteld aan het Europese of Belgische. Hoog tijd om te achterhalen wie nu eigenlijk zwart ziet...

Misschien moet Benyaich voor zijn eigen hersengymnastiek wat professionele begeleiding inroepen, want zijn stuk wemelt van de tegenstrijdigheden. Over institutionalisering bijvoorbeeld : "In het Britse multiculturele model is men een eindje gevorderd in het institutionaliseren van groepsverschillen en hebben confessionele gemeenschappen religieuze autonomie op beperkte delen van een aantal levensdomeinen." Voor Benyaich voldoende reden om de invoering van de sharia in Engeland als valabel te begrijpen. Met andere woorden, de interne wetmatigheid van de instituten dicteert dus de inrichting van een samenleving ? Prat gaan op het vloeiende, meerlagige en samengestelde karakter van "open burgerschap", en toch zoveel determinisme aan de dag leggen..

Ten eerste ontgaat het hem blijkbaar dat onze rechtstaat eveneens wel al een "eindje gevorderd" is inzake instituten en ontwikkelingen - maar vermoedelijk is dat een detail. Ten tweede lijkt hij handig te vergeten dat sharia ook hier bij ons reeds wordt toegepast, bijvoorbeeld in de Molenbeekse gemeentescholen die allemaal onverkort halal voedsel serveren. Misschien kan men zoiets geen instituut noemen, maar het heeft wel verdacht veel weg van een verworven recht. Benyaich vraagt verder om differentiatie in het debat, maar beperkt zich zelf tot een tweedeling tussen de Britten enerzijds, en de continentalen anderzijds, alsof het Franse samenlevingsmodel zomaar gelijk is aan het Nederlandse. Tenslotte, en voor een interculturele particularist als Benyaich toch een cruciale kwestie durf ik te denken : wat is de rol van het vrije individu, van leerprocessen, maatschappelijke dialoog en ontwikkeling ? Die lijkt verwaarloosbaar, als het instituut regeert.

Meteen nadat je als lezer deze wirwar hebt opengelegd, geraak je alweer verstrikt in het volgende kluwen. Want, zo stelt Benyaich, het is uiteindelijk toch niet dat multiculturalisme wat telt, dat is slechts een alibi om versteende, polariserende culturele identiteiten in te voeren, die niets anders voortbrengen dan miserie en ellende. Waar het wèl om gaat, zo wordt op redelijk revolutionaire toon gesteld, is het interculturele. "De toekomst is aan de interculturelen". Fijn. Anders dan het multiculturalisme streven de interculturalisten naar een maatschappelijk discours dat zoemt als een polyfonie van culturele invloeden, biografische bijzonderheden, familiale, geografische contextualiteiten en dies meer. Identiteit is "meerlagig, meervoudig, samengesteld". 'Boeiend vloeiend', mochten ze daar nog op zoek zijn naar de juiste catchphrase. Vreemd genoeg blijkt die gelaagdheid niet te gelden voor de Vermeerschen, van Istendaels, Barnards (laten we zijn recht om als vijand erkend te worden honoreren) én nationalisten én islamisten én populisten, want zij hebben slechts één kenmerk, met name dat ze allemaal een monocultureel hersenspinsel nastreven. Verbazingwekkend hoe een interculturalist de scherpte en luciditeit aan de dag legt om het hele politieke en ideologische spectrum in één hutsepot te draaien, en die hutsepot meteen een versteende, monoculturele essentie mee te geven. Tenslotte, in een Vlaamse bouillabaise is het toch ook het merg wat telt niet ? Schrikbarend ook hoe het principe van de interculturaliteit zélf geldt als demarcatie voor een 'wij' tegenover 'zij', waarmee meteen de polarisatie die men bestrijdt, langs de achterdeur weer wordt ingevoerd.

Het conceptual stretching waartegen Benyaich zich uitspreekt, dreigt hem zelf te verstrengelen. Is er een Vlaamse scout in de zaal ergens, om deze knoop te ontwarren ?

Islam en beschaving

(cartoon by Sturt Krygsman)

"Si toutes les cultures se valent, tous les propos, toutes les propositions se valent". Dus geldt ook de negatie van deze bewering.

Uit de paradox blijkt de onhoudbaarheid van de stelling. Tenzij men zou opereren binnen een quantum modus, maar daarvoor is het dan echt wel nodig om de westerse wetenschappelijke evolutie te kennen, en de basisprincipes ervan te onderschrijven. Waarmee bovenstaande stelling opnieuw wordt ondermijnd...

Freddy Bracke grijpt het aan voor een bijzonder lezenswaardige bespiegeling over de islam en oriëntaalse culturen in verhouding tot het westen. Te vinden op de Knack Blog.